Yurtdışı sigorta başlangıcının Türkiye’de emeklilik haklarına etkisi

Yurtdışı Borçlanmasında Sigorta Başlangıç Tarihi Nasıl Belirlenir?

Yurtdışı Borçlanması 

Yurtdışında çalışan veya belirli sürelerle ikamet eden Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları, Türkiye’deki sosyal güvenlik sistemine dahil olabilmek için yurtdışı borçlanması yapabilirler. Bu borçlanma, yurt dışında geçen sigortalılık sürelerinin, Türkiye’deki emeklilik hesaplamalarına dahil edilmesini sağlayarak sigortalıya önemli avantajlar sunar.

Yurtdışı borçlanmasının önemi , Türkiye’de emeklilik için gerekli prim gün sayısının tamamlanmasına yardımcı olmasıdır. Borçlanma hakkından yararlanabilmek için yurtdışında çalışılmış, sigortalı olunmuş ya da ev kadını olarak ikamet edilmiş sürelerin belgelenmesi gerekmektedir. Başvurular Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) yapılır ve belirlenen borçlanma tutarları ödenerek bu süreler sigorta primlerine eklenir.

Yurtdışı borçlanması uygulaması, yurt dışında çalışmış vatandaşlarımızın Türkiye’de emeklilik haklarının tanınmasına, korunmasına ve güçlendirmesine yardımcı olur. Koşulları zaman zaman değiştiğinden yurtdışı borçlanması yapmayı düşünen kişilerin güncel mevzuatı takip etmeleri ve detaylı bilgi edinmeleri önerilir.

Yurt Dışındaki İlk Sigorta Başlangıcı Türkiye’de Her Zaman Geçerli midir?

Yurt dışında çalışmaya başlayan bir kişinin yabancı ülkedeki ilk sigortalılık tarihi, her durumda Türkiye’deki sigortalılık başlangıç tarihi olarak kabul edilmez. Bu konuda, yurt dışındaki çalışma sürelerinin 3201 sayılı Kanun kapsamında borçlanılması ile Türkiye’nin ilgili ülkeyle imzaladığı sosyal güvenlik sözleşmesinden doğan ilk sigorta başlangıcının tanınması birbirinden farklı kavramlardır.

Bu nedenle, yurt dışında ilk defa sigortalı olunan tarihin Türkiye’deki emeklilik hesabında başlangıç olarak kabul edilip edilmeyeceği belirlenirken; çalışılan ülke, ilgili sosyal güvenlik sözleşmesinin hükümleri, sözleşmenin yürürlük tarihi, yabancı ülkedeki ilk sigortalılık tarihi ve Türkiye’deki sigortalılık kayıtları birlikte değerlendirilmelidir.

Kural: Yurt Dışındaki İlk İşe Giriş Tarihi Otomatik Olarak Türkiye’ye Taşınmaz

Yurt dışında çalışılmış olması veya bu çalışmaların 3201 sayılı Kanun kapsamında borçlanılması, tek başına yabancı ülkedeki ilk işe giriş tarihinin Türkiye’deki sigortalılık başlangıcı olarak kabul edilmesi sonucunu doğurmaz.

Yurt dışı borçlanmasının temel amacı, yurt dışında geçen ve kanunda öngörülen sürelerin Türkiye’deki sosyal güvenlik bakımından değerlendirilmesini sağlamaktır. Borçlanılan sürelerin hangi tarihten itibaren geriye doğru değerlendirileceği ise 3201 sayılı Kanun ve ilgili mevzuat hükümlerine göre belirlenir.

Bu nedenle, “Yurt dışında 1990 yılında sigortalı oldum, Türkiye’deki sigorta başlangıcım da otomatik olarak 1990 olur.” şeklindeki yaklaşım her olay bakımından doğru değildir.

Özellikle emeklilik yaşının ve tabi olunacak sigortalılık koşullarının belirlenmesinde, yabancı ülkedeki ilk sigortalılık tarihinin doğrudan mı yoksa borçlanılan sürelerin geriye götürülmesi suretiyle mi dikkate alındığının ayrı ayrı belirlenmesi gerekir.

İstisna: Sosyal Güvenlik Sözleşmesinde Özel Hüküm Bulunması

Türkiye’nin bazı ülkelerle yaptığı sosyal güvenlik sözleşmelerinde, kişinin Türkiye’deki sigortalılığından önce taraf ülkenin sosyal güvenlik sistemine tabi olduğu tarihin Türkiye’deki ilk sigortalılık tarihi olarak kabul edilmesine yönelik özel hükümler bulunmaktadır.

Bu durumda yabancı ülkedeki ilk sigortalılık tarihi, yalnızca borçlanılan sürenin Türkiye’deki sigortalılık başlangıcını geriye götürmesi sonucunda değil, doğrudan sosyal güvenlik sözleşmesinde yer alan özel düzenleme nedeniyle Türkiye’deki sigortalılık başlangıcını etkileyebilir.

Dolayısıyla burada iki ayrı hukuki dayanak söz konusudur:

• 3201 sayılı Kanun kapsamında yapılan yurt dışı borçlanması, borçlanılan sürelerin Türkiye’deki sigortalılık hesabında değerlendirilmesini sağlar.
• Sosyal güvenlik sözleşmesindeki özel başlangıç hükmü ise belirli şartların gerçekleşmesi halinde yabancı ülkedeki ilk sigortalılık tarihinin Türkiye’deki ilk sigortalılık tarihi olarak kabul edilmesini sağlayabilir.

Bu ayrım, özellikle emeklilik yaşının belirlenmesinde büyük önem taşımaktadır.

Örneğin Türkiye ile Almanya, Fransa, Belçika, Hollanda ve bazı diğer ülkeler arasında yapılan sosyal güvenlik sözleşmelerinde, taraf ülkenin sosyal güvenlik sistemine ilk tabi olunan tarihin Türkiye’deki sigortalılık başlangıcına etkisine ilişkin özel düzenlemeler bulunmaktadır. Ancak bu sonuç her sosyal güvenlik sözleşmesi bakımından aynı şekilde uygulanmaz. Bu nedenle yalnızca “Türkiye ile o ülke arasında sosyal güvenlik sözleşmesi var mı?” sorusunun cevaplanması yeterli değildir; sözleşmenin ilgili maddesinin ayrıca incelenmesi gerekir.

Borçlanma ile Sigorta Başlangıcının Geriye Çekilmesi Farklıdır

Yurt dışı borçlanması nedeniyle sigorta başlangıcının geriye götürülmesi ile yabancı ülkedeki ilk sigortalılık tarihinin sosyal güvenlik sözleşmesi uyarınca Türkiye’deki başlangıç tarihi kabul edilmesi aynı hukuki işlem değildir.

Birinci durumda, kişi yurt dışında geçen ve borçlanılmasına kanunen imkan verilen süreleri 3201 sayılı Kanun kapsamında borçlanır. Borçlanılan süre, mevzuatta öngörülen esaslara göre Türkiye’deki sigortalılık süresine eklenir ve bazı durumlarda ilk sigortalılık tarihinin geriye götürülmesi sonucunu doğurabilir.

İkinci durumda ise kişinin yabancı ülkedeki ilk sigortalılık tarihi, ilgili sosyal güvenlik sözleşmesinde bulunan özel hüküm nedeniyle Türkiye’deki ilk sigortalılık tarihi olarak kabul edilebilir. Burada belirleyici olan, yalnızca borçlanılan gün sayısı değil, ilgili uluslararası sosyal güvenlik sözleşmesinin hükmüdür.

Bu nedenle bir kişinin emeklilik bakımından hangi tarihten itibaren sigortalı kabul edileceği araştırılırken şu iki soru ayrı ayrı sorulmalıdır:

1. Yurt dışında geçen hangi süreler 3201 sayılı Kanun kapsamında borçlanılmış veya borçlanılabilir?
2. İlgili ülkeyle yapılan sosyal güvenlik sözleşmesi, yabancı ülkedeki ilk sigortalılık tarihinin Türkiye’deki ilk sigortalılık tarihi olarak kabul edilmesine imkan veriyor mu?

Bu iki sorunun cevabı aynı olmayabilir.

Neden Bu Ayrım Emeklilik Açısından Önemlidir?

Sigortalılık başlangıç tarihinin birkaç yıl daha erken kabul edilmesi, kişinin tabi olacağı emeklilik koşullarını değiştirebilir. Özellikle belirli tarihlerden önce sigortalı olan kişiler bakımından yaş, sigortalılık süresi ve prim gün sayısına ilişkin farklı koşulların uygulanması söz konusu olabileceğinden, yabancı ülkedeki ilk sigortalılık tarihinin Türkiye’deki emeklilik hesabına etkisi somut olay bakımından ayrıca incelenmelidir.

Bu nedenle, “Yurt dışı borçlanması yaparsam sigorta başlangıcım hangi tarihe gider?” sorusu ile “Yurt dışında ilk sigortalı olduğum tarih Türkiye’de sigorta başlangıcım olarak kabul edilir mi?” soruları birbirinden farklı sorulardır.

İlk soru borçlanılan sürelerin Türkiye’deki sigortalılık hesabına etkisiyle; ikinci soru ise esas olarak ilgili sosyal güvenlik sözleşmesinin ve bu sözleşmenin Türk hukukundaki uygulanma biçiminin incelenmesiyle ilgilidir.

Yurt Dışı Sigortalılık Başlangıcının Hukuki Dayanağı

Yurt dışı borçlanması sonucunda sigortalılık başlangıç tarihinin belirlenmesinde temel hukuki dayanak 3201 sayılı Yurt Dışında Bulunan Türk Vatandaşlarının Yurt Dışında Geçen Sürelerinin Sosyal Güvenlikleri Bakımından Değerlendirilmesi Hakkında Kanun’dur. 3201 sayılı Kanun’un 5. maddesi uyarınca, Türkiye’deki sigortalılık başlangıcından önceki yurt dışı sürelerinin borçlanılması halinde sigortalılığın başlangıcı, borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülerek belirlenir. SGK’nın güncel açıklaması da sigorta başlangıcının bu hüküm çerçevesinde tespit edildiğini belirtmektedir.

Ancak yabancı ülkedeki ilk sigortalılık tarihinin Türkiye’deki ilk işe giriş tarihi olarak kabul edilmesi, yalnızca 3201 sayılı Kanun kapsamında yapılan borçlanmanın sonucu değildir. Türkiye’nin ilgili ülkeyle imzaladığı sosyal güvenlik sözleşmesinde, taraf ülkenin sosyal güvenlik sistemine ilk tabi olunan tarihin Türkiye’deki ilk sigortalılık tarihi olarak kabul edileceğine ilişkin özel bir hüküm bulunması halinde, bu sözleşme hükmü ayrıca uygulanır.

Bu nedenle iki hukuki durum birbirinden ayrılmalıdır:

• 3201 sayılı Kanun kapsamında borçlanma: Borçlanılan süre, kanunda öngörülen esaslara göre Türkiye’deki sigortalılık hesabına dahil edilir ve gerekli şartlarda sigortalılık başlangıcı borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülür.

• Sosyal güvenlik sözleşmesinden kaynaklanan başlangıç kabulü: İlgili sözleşmede özel hüküm bulunması halinde, yabancı ülkedeki ilk sigortalılık tarihi Türkiye’deki ilk işe giriş tarihi olarak kabul edilebilir.

Dolayısıyla, “yurt dışındaki ilk sigorta tarihi Türkiye’de hangi tarihte başlangıç sayılır?” sorusunun cevabı yalnızca 3201 sayılı Kanun’a veya yalnızca borçlanılan gün sayısına bakılarak verilemez. Somut olayda, kişinin yurt dışında sigortalı olduğu ülkenin Türkiye ile yaptığı sosyal güvenlik sözleşmesi ve bu sözleşmenin başlangıç tarihine ilişkin özel hükümleri de incelenmelidir.

2829 sayılı Kanun ise bu konunun temel dayanağı değildir. 2829 sayılı Kanun, farklı sosyal güvenlik kurumlarında geçen hizmetlerin birleştirilmesine ilişkin düzenlemeler içeren ayrı bir kanundur. Bu nedenle yurt dışı borçlanması nedeniyle sigortalılık başlangıcının belirlenmesini doğrudan 2829 sayılı Kanun’a dayandırmak yerine, 3201 sayılı Kanun ile ilgili sosyal güvenlik sözleşmesini ayrı ayrı hukuki dayanak olarak göstermek daha isabetlidir.

Sigortalılık Başlangıç Tarihi 

Sigortalılık başlangıç tarihi, yurtdışı borçlanmasında önem taşır. Kişinin yurtdışı çalışması Türkiye Cumhuriyeti ile Sosyal Güvenlik sözleşmesi olan bir ülkede gerçekleşmişse,  Türkiye ile sosyal güvenlik anlaşması olan böyle bir ülkede  sigortalı olarak çalışmaya başladığı  tarihin Türkiye’de de sigortalılık başlangıç tarihi olarak belirlenmesi için yargı yoluna başvurularak yabancı ülkede ilk defa sigortalı olunan tarih Türkiye’de de sigortalılığın başlangıcı olarak kabul ettirilebilir.

Bu husus Yargıtay kararlarına konu olmuştur. Yargı makamları,  uluslararası anlaşmaların ve bu kapsamda çeşitli ülkelerle yapılmış olan sosyal güvenlik anlaşmalarının, TBMM onayına sunularak Anayasanın ilgili hükümleri uyarınca, iç hukuk kuralı haline gelmesi nedeniyle, Sosyal Güvenlik anlaşması yapılan ülkelerin Sosyal Güvenlik kurumlarını da kanunla konulmuş Sosyal Güvenlik kurumları olarak kabul etmektedirler. Bu şekilde yabancı sosyal güvenlik kurumuna tabi olarak tabi olarak yurtdışında ilk defa çalışılmaya  başlanılan tarih,  2829 sayılı Hizmet Birleştirme Kanuna göre sigortalılık başlangıç tarihi olarak kabul edilmektedir.

Bunun dışında, (Yargıtay HGK 2011/21-392 E  2011/508 K) Bazı Sosyal Güvenlik anlaşmalarında sigortalının Türk sigortasına girişinden önce taraf ülkenin Sosyal Sigorta kurumlarından birine girmiş olması halinde, taraf ülkenin sigorta kapsamına giriş tarihi, Türkiye’de sigortalılığa giriş tarihi olarak kabul edileceğine dair hükümler bulunmaktadır. Örneğin: Türk Alman Sosyal Güvenlik sözleşmesinin 29/14. maddesinde bir kimsenin Türk sigortasına girişten önce Alman Rant sigortasına girmiş bulunması halinde, Alman Rant sigortasına giriş tarihinin, Türk sigortasına girişi olarak kabul edileceği hükmü bulunmaktadır.  

Yargıtay’ın görüşüne göre, sosyal güvenlik ile ilgili uluslararası sözleşmenin, bir iç hukuk kuralı ile çekişmesi halinde dahi Anayasa’nın 90. Maddesi gereğince uluslararası sözleşmeye öncelik verilmelidir. (Yargıtay HGK 2011/21-4130 E, 2011/512 K