✅ Zorunlu İş Sözleşmeleri Nedir? Kimlerle Yapılır? (2025 Güncel Rehber)

Zorunlu iş sözleşmeleri, bazı özel grupların istihdam edilmesini teşvik eden ve işverenler için yasal yükümlülük doğuran sözleşmelerdir. Özellikle engelli bireyler, eski hükümlüler, terör mağdurları, askerlik veya kanuni görev nedeniyle işten ayrılan işçiler gibi sosyal koruma gereksinimi olan gruplarla yapılan sözleşmeler, kanunlarla desteklenmiş zorunlu istihdam alanlarını oluşturur.

Bu yazımızda hem işverenlerin yükümlülüklerini hem de bu kapsamdaki işçilerin haklarını İş Kanunu ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde açıklayacağız.

1. Engelli, Eski Hükümlü ve Terör Mağdurları ile Yapılan Zorunlu Sözleşmeler

Yasal Dayanak

• İş Kanunu m.30
• Özürlü, Eski Hükümlü ve Terör Mağduru İstihdamı Hakkında Yönetmelik
  (RG: 24.03.2004, Sayı: 25412)

Kimler Zorunlu Olarak İstihdam Edilmelidir?

• Engelli bireyler (yüzde 40 ve üzeri engelli raporu olanlar)
• Eski hükümlüler (ceza infaz kurumlarından tahliye olan ve belirli şartları taşıyanlar)
• Terör mağdurları (3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamında zarar gören kişiler)

İşverenin Sorumluluğu Nedir?

• 50 ve üzeri çalışanı olan özel sektör işverenleri, en az %3 oranında engelli işçi çalıştırmak zorundadır.
• Kamu işverenleri için bu oran %4 engelli + %2 eski hükümlü şeklindedir.
• Terör mağdurları için özel bir kontenjan zorunluluğu bulunmamakla birlikte, kamu istihdamı teşviki uygulanmaktadır.

Özel Sektör İşyerleri Artık Eski Hükümlü Çalıştırmak Zorunda Değil mi?

Evet değil. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 30. maddesi geçmişte özel sektör işverenlerine hem engelli hem de eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğü getiriyordu.

Ancak bu durum, 2014 yılında yapılan değişiklikle değişmiştir:

7033 sayılı Kanun (Resmî Gazete: 01.07.2017) ile yapılan değişiklik sonucunda, özel sektör işverenleri için yalnızca engelli çalıştırma zorunluluğu bırakılmış, eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğü kaldırılmıştır.

Ancak önemli not:

Özel sektör işverenleri eski hükümlüleri çalıştırmaları hâlinde, engelli kontenjanından sayılabilirler. Bu uygulama, hem işverene teşvik sağlar hem de toplumsal fayda doğurur.

Güncel Durum (2025 itibarıyla):

• Kamu işyerlerinde:
  ➤ Engelli %4,
  ➤ Eski hükümlü çalıştırma zorunluluğu devam ediyor.
• Özel sektör işyerlerinde:
  ➤ Yalnızca engelli %3 oranında çalıştırma zorunluluğu vardır.
  ➤ Eski hükümlü çalıştırma zorunluluğu yoktur.

Nasıl Sağlanır?

İşveren, bu işçi ihtiyacını doğrudan sağlayamaz; İŞKUR aracılığıyla gerçekleştirmekle yükümlüdür.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

Bu istihdam şekli, “yardım” ya da “lütuf” niteliği taşımaz. İşçilerin;

• Mesleki yeterliliklerine
• Bedenen ve ruhen uygunluklarına
  uygun işlerde istihdam edilmesi esastır. Engelli bireylerin sadece işyerinde “bulunması” yeterli sayılmaz; etkin çalışma imkânı sağlanmalıdır.

⚖️ 2. Uyulmamanın Hukuki ve Cezai Yaptırımları

Hukuki Sorumluluk

Özellikle maluliyeti sona eren işçilerin eski işine dönme talebi reddedilirse, işveren;

• Talep anındaki maaş üzerinden,
• 6 aylık ücret tutarında tazminat
  ödemekle yükümlüdür (İş Kanunu m.30/7).

Not: Bu tazminat hakkı sadece engelliler ve eski hükümlüler için geçerlidir, terör mağdurlarını kapsamaz.

İdari Para Cezaları

Zorunlu istihdam yükümlülüklerine aykırı davranan işverenler için idari para cezası yaptırımı da öngörülmüştür. Bu yükümlülük, İş Kanunu ve 4857 sayılı Kanun’un 30. ve 101. Maddeleri si ile düzenlenmiştir. Detaylar şu şekildedir:

⚖️Yasal Dayanak:

4857 sayılı İş Kanunu m.30

“Elliden fazla işçi çalıştıran özel sektör işverenleri, %3 oranında engelli işçi çalıştırmak zorundadır. Kamu işyerleri için bu oran %4’tür.”

4857 sayılı İş Kanunu Madde 101

“Bu Kanunun 30 uncu maddesindeki hükümlere aykırı olarak engelli ve eski hükümlü çalıştırmayan işveren veya işveren vekiline çalıştırmadığı her engelli ve eski hükümlü ve çalıştırmadığı her ay için binyediyüz Türk Lirası idari para cezası verilir. Kamu kuruluşları da bu para cezasından hiçbir şekilde muaf tutulamaz

Ceza miktarı her yıl için yeniden değerleme oranına göre güncellenir.

İdari Para Cezası Miktarı 2025:

Engelli ve Eski Hükümlü Çalıştırma yükümlülüğüne aykırılıkta  

Engelli çalıştırma yükümlülüğünü yerine getirmeyen işverenlere çalıştırmadıkları her engelli işçi için, çalıştırmadıkları her ay için İŞKUR tarafından idari para cezası uygulanır.

• İş Kanunu m. 101’de öngörülen idari para cezası miktarı her yıl İŞKUR tarafından Resmi Gazete ‘ de ilan edilir. 2025 yılında ceza miktarı,  çalıştırılmayan her bir engelli işçi için çalıştırılmayan ay başına 30.081,00 TL ‘ dir.

Cezayı Uygulayan Kurum:

• İdari para cezası uygulama yetkisi İŞKUR İl Müdürlüklerindedir.
• Ceza tebligatından itibaren 15 gün içinde Sulh Ceza Hakimliğine itiraz edilebilir.

Terör mağdurlarının istihdamı yükümlülüğüne aykırılıkta

Terör mağdurlarının istihdamı yükümlülüğüne aykırı davranan işverenlere, 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından idari para cezası uygulanır.
Bu ceza tutarı, asgari ücretin belirli bir katı üzerinden değil, her yıl güncellenen idari para cezası tarifesine göre hesaplanmaktadır.
Tebliğ edilen cezalara karşı işveren, 15 gün içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. Sulh ceza hâkimliğinin kararı kesindir.
Cezanın 15 gün içinde peşin olarak ödenmesi hâlinde %25 indirim uygulanır ve bu ödeme itiraz hakkını ortadan kaldırmaz.

3. Askerlik veya Kanuni Bir Görev Nedeniyle Yapılan Zorunlu Sözleşmeler

Yasal Dayanak

• İş Kanunu m.31

Hangi Durumları Kapsar?

• Muvazzaf askerlik hizmeti
• Manevra, seferberlik gibi silah altına alınma halleri
• Kanundan doğan kamu görevleri (örneğin: afet seferberliği, seçim görevi vb.)

İşçinin Korunması

Askerlik gibi zorunlu görev nedeniyle işinden ayrılan işçinin sözleşmesi hemen feshedilmiş sayılmaz. İşveren;

• İşten ayrılış tarihinden itibaren 2 ay sonunda iş sözleşmesini feshetmiş sayılır.
• 1 yıldan fazla çalışılan her yıl için bu sürelere 2 gün eklenir, ancak toplam süre 90 günü geçemez.

İşe Geri Dönüş Hakkı

Görev sona erdikten sonra, işçi:

• 2 ay içinde eski işine dönmek isterse,
• İşveren, boş yer varsa hemen, yoksa boşalacak ilk yere öncelikli olarak işe almak zorundadır.

Uyulmaması Halinde

• İşveren, işe almazsa eski işçiye 3 aylık ücret tutarında tazminat öder.
•  

Sonuç ve Öneriler

Zorunlu iş sözleşmeleri, hem sosyal devlet ilkesinin hem de adil çalışma yaşamının temel araçlarındandır.
İşverenlerin bu yükümlülüklere uygun hareket etmesi:

• Yasal cezaların önlenmesi,
• Toplumsal fayda sağlanması,
• İnsan haklarına dayalı iş kültürünün gelişmesi
  bakımından büyük önem taşır.

İlgili yönetmelikler ve kanunlar zaman zaman güncellenmekte olduğundan, işverenlerin İŞKUR, ÇSGB ve resmi mevzuat platformlarını düzenli olarak takip etmeleri önerilir.

Zorunlu İş Sözleşmeleri