Eş, Dost ve Akrabaya Verilen Borçlar Nasıl Geri Alınır? (Hukuki Rehber)

“İnsanın en zor sınavı, parayla ve sevdikleriyle olan imtihanıdır.” derler. Türk toplum yapısında yardımlaşma esastır; bir dostumuz, arkadaşımız veya yakın akrabamız sıkıştığında “Senet yapalım” demek ayıplanır, “Güvenmiyor musun?” sorusuyla karşılaşmaktan çekinilir. Ancak günü geldiğinde ve iyi niyetle verilen paralar geri dönmediğinde, ilişkiler zedelenir ve tatsız hukuki süreçler gündeme gelir.

Peki, elinizde bir sözleşme yoksa ne yapabilirsiniz? Sadece bir banka dekontu yeterli mi? Ya parayı elden verdiyseniz? Bu yazımızda, arkadaşa, eşe, dosta verilen borçların hukuki tahsil yollarını, Yargıtay kararları ve farklı senaryolar ışığında tüm detaylarıyla ele alıyoruz.

1. Hukuki Tanım: “Tüketim Ödüncü” Nedir?

Hukukumuzda halk arasında “borç vermek” olarak bilinen eylem, Türk Borçlar Kanunu’nda “Tüketim Ödüncü Sözleşmesi” (TBK m. 386) olarak tanımlanır. Kanun, ödünç verenin bir miktar parayı veya tüketilebilen bir şeyi ödünç alana devretmeyi, ödünç alanın da aynı nitelik ve miktarda şeyi geri vermeyi üstlendiği sözleşme türüdür.

Buradaki en kritik nokta şudur: Ödünç sözleşmesinin geçerliliği herhangi bir şekil şartına bağlı değildir. Yani sözlü olarak da kurulabilir. Ancak sorun sözleşmenin geçerliliğinde değil, ispat edilmesinde (paranın verildiğinin ve borç olarak verildiğinin kanıtlanmasında) ortaya çıkar.

2. İhtimaller: Elinizdeki Belgeye Göre Haklarınız

Alacağınızı tahsil edip edemeyeceğiniz, elinizdeki delil durumuna göre dramatik şekilde değişir. İşte en sık karşılaşılan senaryolar ve hukuki çözümleri:

Senaryo A: Yazılı Bir “Borç Sözleşmesi” veya “Senet” Var

Bu, bir hukukçu olarak en sevdiğimiz, ancak eş-dost-akraba ilişkilerinde en az rastladığımız senaryodur. Eğer elinizde tarafların imzasını taşıyan, paranın miktarını ve geri ödeme tarihini gösteren adi yazılı bir belge veya bono (senet) varsa işiniz çok kolaydır.

• Ne Yapılmalı? Vade tarihi geldiğinde ödeme yapılmazsa, doğrudan İcra Müdürlüğü aracılığıyla takip başlatılabilir.
• Avantajı: İspat yükü sizde değildir, belge konuşur.

Senaryo B: Banka Yoluyla Gönderdiniz ve Açıklamaya “Borç” Yazdınız

Banka dekontları (havale/EFT), paranın bir hesaptan diğerine geçtiğini kesin olarak kanıtlar. Eğer açıklama kısmına “Borç”, “Ödünç”, “3 ay sonra iade edilmek üzere” gibi net ifadeler yazdıysanız, bu dekont yazılı delil niteliğindedir.

• Hukuki Durum: Karşı taraf parayı aldığını inkar edemez. Paranın borç olarak gönderildiği de yazılı olduğu için, aksini (bunun bir bağış veya başka bir borcun ödemesi olduğunu) ispat etmek borçluya düşer. Yani borçlu, gönderildiği kesin olan bu parayı, geçerli bir sebeple geri ödemek zorunda olmadığını ispat etmek zorundadır.

Senaryo C: Banka Yoluyla Gönderdiniz Ancak Açıklama Kısmı “Boş”

En sık düşülen hata budur. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre; “Havale bir ödeme vasıtasıdır.” Yani, siz bir arkadaşınıza açıklama yazmadan 50.000 TL gönderdiğinizde, hukuk sistemi varsayılan olarak şunu kabul eder: “Bu kişi, arkadaşına olan mevcut bir borcunu ödemek için bu parayı gönderdi.”

• Risk: Borçlu mahkemede, “O parayı bana borç vermedi, benim ona sattığım arabanın parasını ödedi” veya “Bana olan eski borcunu kapattı” diyebilir.
• İspat Yükü: Bu durumda ispat yükü yer değiştirir (Size geçer). Siz, o paranın bir borç ödemesi değil, yeni verilen bir ödünç para olduğunu ispatlamak zorunda kalırsınız.

Senaryo D: Parayı “Elden” (Nakit) Verdiniz

Hukuken en zayıf olduğunuz durumdur. Türk hukukunda “Senetle İspat Zorunluluğu” (HMK m. 200) bulunmaktadır.

• Sınır Nedir? Her yıl yeniden değerleme oranına göre artan bir sınır vardır (Örneğin 2025 yılı için bu sınır 33.000,00 TL’ dir. Miktar dava tarihine göre belirlenir).
• Kural: Bu sınırın üzerindeki alacak iddiaları tanıkla (şahitle) ispatlanamaz. Mutlaka yazılı belge gerekir.
• İstisna: Eğer karşı tarafın açık muvafakati varsa tanık dinlenebilir, ancak genellikle borçlular buna yanaşmaz.

3. WhatsApp, SMS ve E-Posta Yazışmaları Delil Sayılır mı?

Teknolojinin gelişmesiyle birlikte hukuk sistemimiz de güncellendi. Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) Madde 199 uyarınca; elektronik ortamdaki veriler (WhatsApp mesajları, e-postalar, SMS’ler, Instagram DM’leri) “belge” niteliğindedir.

Ancak dikkat! Bu belgeler tek başına kesin delil (senet) yerine geçmeyebilir. Bunlar “Delil Başlangıcı” sayılır.

• Nasıl İşler? Eğer elinizde borçlunun “Tamam borcumu biliyorum, haftaya ödeyeceğim” dediği bir WhatsApp mesajı varsa, yukarıda bahsettiğimiz “Tanık dinletememe” yasağı kalkar. Bu mesaj sayesinde, mahkemede tanık (şahit) dinleterek alacağınızı ispatlama hakkı kazanırsınız.
• Tavsiye: Borçluyla olan yazışmalarınızı asla silmeyin, ekran görüntülerini ve sohbet yedeğini mutlaka alın.

4. Hukuki Çözüm Yolları: Adım Adım Ne Yapmalısınız?

Arkadaşınız telefonlarınızı genellikle açmıyor, açtığında da “hallederiz” diyerek oyalıyor… Peki, yasal olarak nereden başlamalısınız?

Adım 1: İhtarname Çekmek (Temerrüde Düşürmek)

Eğer aranızda belirli bir vade (ödeme günü) konuşulmadıysa, borçlu hukuken henüz “gecikmiş” (direngen-mütemerrit) sayılmaz. Öncelikle Noter aracılığıyla veya iadeli taahhütlü mektupla bir ihtarname göndererek parayı talep etmeli ve makul bir süre vermelisiniz. Bu, faiz başlangıç tarihini belirler.

Adım 2: İlamsız İcra Takibi Başlatmak

Elinizde senet veya mahkeme kararı olmasa bile, İcra Dairesi’ne giderek “İlamsız İcra Takibi” başlatabilirsiniz.

• Süreç: Borçluya bir ödeme emri gider.
• Kritik 7 Gün: Borçlu, ödeme emrini aldıktan sonra 7 gün içinde itiraz etmezse borç kesinleşir ve haciz işlemleri başlar.
• Risk: Borçlu “Benim böyle bir borcum yok” diyerek itiraz ederse (ki sıklıkla böyle olur), takip durur.

Faiz Ne Zaman İşlemeye Başlar? Oran Nedir?

Pek çok kişi faizin, paranın verildiği günden itibaren işleyeceğini sanır ancak bu yanlıştır. Hukukumuzda kural şudur: “Faiz, borçlunun temerrüde (gecikmeye) düştüğü tarihten itibaren işler.”

• Vade Yoksa: Eğer “Şu tarihte ödenecek” diye yazılı bir tarih belirlemediyseniz, borçluya noterden ihtarname çekip “7 gün içinde öde” dediğinizde, o 7. günün sonunda faiz işlemeye başlar. İhtar çekmezseniz, faiz ancak icra takibi başlattığınız gün başlar; geçmiş yılları talep edemezsiniz.
• Faiz Oranı: Taraflar aralarında özel bir oran belirlememişse (ki eş dost arasında genelde belirlenmez), yıllık “Yasal Faiz” oranı uygulanır (Güncel oran %24’tür, ancak bu oran yıllara göre değişebilir).

Adım 3: İtirazın İptali Davası

Borçlu takibe itiraz edip süreci durdurursa, sizin 1 yıl içinde Asliye Hukuk Mahkemesi’nde “İtirazın İptali Davası” açmanız gerekir. İşte bu aşamada yukarıda saydığımız “dekont, WhatsApp mesajı, tanık” gibi deliller devreye girer.

• İcra İnkar Tazminatı: Eğer davayı kazanırsanız ve borçlunun itirazının haksız/kötü niyetli olduğu anlaşılırsa, alacağın %20’sinden aşağı olmamak üzere ek bir tazminat daha kazanırsınız.

5. Son Çare: Yemin Teklifi

Elinizde ne belge, ne dekont, ne de mesaj var. Parayı elden verdiniz ve miktar senetle ispat sınırının üzerinde. Her şey bitti mi? Hukukumuzda son bir çare vardır: Yemin Teklifi.

Mahkeme huzurunda borçluya yemin teklif edersiniz: “Borcu olmadığına, parayı almadığına dair namusun ve şerefin üzerine yemin edebilir misin?”

1. Borçlu yemin ederse: Davayı kaybedersiniz.
2. Borçlu yemin etmekten kaçınırsa veya yemin etmezse: Davayı kazanırsınız.
3. Borçlu yalan yere yemin ederse: Davayı kaybedersiniz ancak borçlu manevi bir yük altına girer ve tespiti halinde hapis cezası gerektiren “Yalan Yere Yemin” suçunu işlemiş olur.

6. Paranın Değer Kaybı ve Enflasyon Farkı (Munzam Zarar)

Alacağın Değer Kaybı: “Param Pul Oldu” Diyorsanız Ne Yapmalısınız?

Alacak davaları 1-2 yıl sürebilmektedir. Ülkemizin ekonomik koşullarında, 1 yıl önce verdiğiniz 100.000 TL ile bugün alabileceğiniz şeyler aynı değildir. Sadece yasal faiz, bu alım gücü kaybını karşılamaya yetmeyebilir.

Türk Borçlar Kanunu Madde 122, burada alacaklının imdadına yetişir: “Munzam Zarar (Aşkın Zarar)”. Eğer alacaklının zararı, geçmiş günler faizinden (temerrüt faizinden) fazlaysa, borçlu kusursuz olduğunu ispat etmedikçe bu fazla zararı da ödemekle yükümlüdür.

• Nasıl Talep Edilir? Alacak davası veya icra takibi kesinleştikten sonra, paranın enflasyon karşısında eridiğini ve faizin bunu karşılamadığını ispatlayarak ek bir dava (“Munzam Zarar Davası”) açabilirsiniz. Böylece aradaki alım gücü farkını talep etme hakkınız doğar.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Soru: Dekontta açıklama yok ama borçlu bana daha sonra parça parça ödeme yaptı. Bu durumu değiştirir mi? Cevap: Evet, lehinize değiştirir. Borçlunun size kısmi ödeme yapması, aranızdaki borç ilişkisinin varlığına dair güçlü bir karinedir (belirtidir). Bu ödemeler de “delil başlangıcı” sayılabilir.

Soru: Borç verdiğim kişi akrabam, tanık dinletebilir miyim? Cevap: Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 203’e göre; alt soy-üst soy, kardeşler, eşler, kayınbaba-kayınvalide gibi çok yakın akrabalar arasındaki hukuki işlemlerde miktar ne olursa olsun tanık dinletilebilir. Yani senetle ispat zorunluluğunun istisnasıdır. “Yakın akrabalık” bağı varsa eliniz güçlüdür.

Soru: Döviz (Dolar/Euro) olarak borç verdim, nasıl geri isterim? Cevap: Sözleşmede veya dekontta döviz cinsi belliyse, aynen döviz olarak veya ödeme günündeki Merkez Bankası efektif satış kuru üzerinden Türk Lirası karşılığını talep edebilirsiniz.

Soru: Döviz Bozdurup TL Gönderdim, Döviz Olarak İsteyebilir miyim?” En karmaşık durumlardan biri şudur: Cebinizdeki 1.000 Doları bozdurdunuz ve arkadaşınıza TL olarak gönderdiniz. O gün 1.000 Dolar 30.000 TL ediyordu. Bugün borç ödenirken 30.000 TL geri verilirse 1.000 Dolar alamazsınız.

Hukuken kural şudur: “Banka dekontunda para hangi cinsle gönderildiyse, borç o cinstendir.” Siz parayı TL olarak gönderdiyseniz ve açıklama kısmına “1000 Dolar karşılığı borç” gibi bir şerh düşmediyseniz, mahkeme bunu TL borcu olarak kabul eder.

• İstisnası Var mı? Eğer aranızda yazılı bir sözleşme varsa veya WhatsApp yazışmalarında borçlu “Tamam, senin bozduğun 1000 Doları aynen Dolar olarak ödeyeceğim” dediyse, bu durumu ispatlayarak “Kur Farkı” talep edebilirsiniz. Aksi takdirde sadece TL tutarı ve yasal faizini talep edebilirsiniz. Bu yüzden döviz bozdurarak borç verirken dekont açıklamasına “1.000 USD karşılığı borçtur” yazmak hayati önem taşır.

Sonuç ve Öneriler

Eş ve dosta borç verirken duygusal davranmak ne kadar insaniyse, geri alırken profesyonel hukuki destek almak da o kadar gereklidir. Özellikle dekontsuz veya açıklamasız havalelerde yapılan hatalar, haklıyken haksız duruma düşmenize neden olabilir.

Özetle:

1. Mümkünse her zaman yazılı belge alın.
2. Banka havalelerinde mutlaka “Borç” açıklaması yazın.
3. WhatsApp yazışmalarını saklayın.
4. Elden yüksek miktar vermekten kaçının.
5. Tahsilat sorunu yaşıyorsanız, fevri davranıp hakaret/tehdit içeren mesajlar atmayın (bu sizi suçlu duruma düşürür), bir avukata danışın.

Unutmayın; hukuk, haklı olanı değil, hakkını ispat edebileni korur.

(Not: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Somut olayınızın özelliklerine göre bir avukattan profesyonel destek almanız hak kaybına uğramamanız adına önemlidir.)

Arkadaş ve Akrabaya Verilen Borç Nasıl Geri Alınır?

Elden veya banka yoluyla borç verme ve hukuki ispat yolları